Konflikty te mają korzenie w narzuconym antyfaszyzmie NRD i Europy Wschodniej z jednej strony oraz w zachodnioniemieckich i zachodnioeuropejskich interpretacjach narodowego socjalizmu, które przez długi czas marginalizowały zbrodnie komunistyczne. Zmagania o pamięć o Holokauście i upamiętnienie stalinowskich masowych mordów były naznaczone procesami negocjacyjnymi i doprowadziły do nowych debat na temat wcześniej pomijanych grup ofiar.
Pamięć nie prowadzi do konsensusu, lecz jest naznaczona sporem – produktywnym, gdy staje się widoczny i wywołuje debaty. Tegoroczne spotkanie miejsc pamięci skupia się na transformacji europejskich miejsc pamięci i edukacji po 1989/90 roku i stawia pytania:
Jak zmieniły się narracje, miejsca i muzea od 1989 roku? Jak kontrowersyjnie dyskutowano o tych przemianach lokalnie i w społeczeństwach? Jakie konflikty je kształtowały i jak są one odzwierciedlane, kuratorowane lub wykorzystywane w pracy edukacyjnej własnych miejsc pamięci – lub raczej tabuizowane?
Spotkanie odbywa się w dziedzinie zdominowanej przez badania nad pamięcią (Memory Studies). Oznacza to, że poszczególne narracje i muzealne prezentacje są badane za pomocą interdyscyplinarnych narzędzi pod kątem tego, jak przeszłość jest upamiętniana w teraźniejszości. Jakie indywidualne, zbiorowe i narodowe pamięci powstają w jakich kontekstach i kształtują poszczególne narracje? Kto sprawuje władzę nad przypisywaniem znaczeń? Jak decyduje się, które narracje są dominujące?
Kultura pamięci jest kształtowana nie tylko przez rządy i instytucje, ale także przez podmioty społeczeństwa obywatelskiego – stowarzyszenia ofiar, organizacje pozarządowe i ruchy społeczne.
Debaty na temat narracji pamięci są same w sobie formą demokratycznego uczestnictwa: konfliktowe, ale właśnie dlatego żywe. Chodzi tu o napięcia między pamiętaniem a zapominaniem oraz o uznanie różnorodności, nie relatywizując cierpienia.
Od 1989/90 roku, wraz z demokratyzacją kultury pamięci w Europie i uwidocznieniem wcześniej marginalizowanych doświadczeń, pojawiły się nowe tematy. Obecnie widoczne są tendencje do łagodzenia konfliktów lub wykorzystywania ich jako konstruktywnego sporu.
Szczególnie widoczne jest to w koncepcji wielokierunkowej pamięci: w Krzyżowej chcemy dyskutować, jak różne doświadczenia przemocy – Holokaust, stalinizm, kolonializm – nie muszą stać wobec siebie w konkurencji, llecz mogą się wzajemnie dopełniać i rzucać nowe światło na siebie. Te teoretyczne spostrzeżenia są bardzo istotne dla praktyki miejsc pamięci. Pracownicy muzeów i miejsc pamięci codziennie stają przed zadaniem ukazywania historii z wielu perspektyw, oferowania konkurujących interpretacji i umożliwiania zwiedzającym dostępu, który pozwala na historyczne różnicowanie i ukazuje złożoność. Spotkanie w Krzyżowej ma na celu wsparcie uczestników w podejmowaniu tych wyzwań, z uwzględnieniem Europy Zachodniej, Wschodniej i Środkowej.
Do 1989 roku zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie dominowała w kulturze i polityce pamięci upamiętnienie zbrodni nazistowskich. Dopiero po upadku reżimów komunistycznych po 1990 roku możliwe stało się omówienie doświadczeń z dyktaturami komunistycznymi. Wschodnioeuropejskie spotkanie miejsc pamięci w Krzyżowej jest skierowane do pracowników miejsc pamięci, muzeów, miejsc dokumentacji, centrów edukacyjnych, organizacji praw człowieka lub projektów świadków historii.
Celem spotkania jest wzajemne poznanie oraz wymiana wiedzy i doświadczeń. Zapraszamy do wspólnej dyskusji na temat narodowych i regionalnych narracji oraz ich wpływu na rozumienie historii XX wieku. Mamy nadzieję, że poprzez swobodną wymianę poglądów na temat wzorców postrzegania i tendencji wśród uczestników z różnych krajów, przyczynimy się do lepszego zrozumienia i pojednania w Europie. Spotkanie miejsc pamięci ma długą tradycję i cieszymy się, że możemy nadal zapraszać do dyskusji na temat postrzegania i pamięci oraz przedstawiania historii i przeszłości w krajach Europy Wschodniej i Zachodniej. Seminarium ma charakter praktyczny i nie jest konferencją naukową. Kładziemy nacisk na nieformalną wymianę: otwarte rozmowy i refleksje charakteryzują spotkania miejsc pamięci w Krzyżowej.
Spotkanie będzie tłumaczone symultanicznie na języki: niemiecki, angielski i polski.
Współpraca: Fundacja Krzyżowa dla Porozumienia Europejskiego, Niemiecki Dom, Akademia Ewangelicka w Berlinie, Miejsce Pamięci Niemieckiego Ruchu Oporu oraz Federalna Fundacja ds. Rozliczenia z Dyktaturą SED.
Wstępny program
Środa, 08 kwietnia 2026
do 17:00: Przyjazd i rejestracja (recepcja, budynek obory)
17:00: Zwiedzanie terenu z przewodnikiem (miejsce spotkania: budynek obory)
18:30: Kolacja
19:30: Powitanie i wprowadzenie do spotkania miejsc pamięci przez organizatorów (sala wielofunkcyjna, budynek stodoły); Interaktywna prezentacja uczestników (turboprezentacje)
Wieczorem: Czas wolny na rozmowy (Café U Hrabiego, budynek obory)
Czwartek, 09 kwietnia 2026
8:00: Śniadanie
9:00-10:00: Wykłady inauguracyjne:
dr Andrea Genest, Miejsce Pamięci Ravensbrück
dr Jacek Konik, Muzeum Niepodległości, Warszawa
10:00-10:15: Przerwa na kawę
10:15-11:45: Panel I – Miejsca sporu: miejsca pamięci w przeszłości i teraźniejszości
Pierwszy panel poświęcony jest miejscom sporu – miejscom pamięci zajmującym się tematem wielokrotnej przeszłości dyktatur i rozliczenia. W centrum dyskusji znajdą się konflikty, spory, ale także konstruktywna wymiana i rozwiązania konfliktów. Na podstawie konkretnych przykładów z praktyki – muzeów, miejsc pamięci, centrów dokumentacji – w Europie temat zostanie omówiony z różnych perspektyw.
Christoph Meissner, Museum Berlin-Karlshorst
Dr. Aliaksandr Dalhouski, Minsk-Geschichtswerkstatt/IBB
Dr. Joanna Ostrowska, Uniwersytet Jagielloński, Krakow
Susanne Schade, Gedenkstätte Deutscher Widerstand, Berlin
12:00-13:00: Przerwa obiadowa
13:00-14:30: Panel II – Rola społeczeństwa obywatelskiego i kultury pamięci.
Drugi panel bada rolę społeczeństwa obywatelskiego w Europie Wschodniej i Zachodniej: organizacje pozarządowe, inicjatywy obywatelskie i publiczni historycy kształtują pamięć, próbując jednocześnie włączyć konflikty z instytucjami państwowymi. Spojrzenie nie koncentruje się tylko na społeczeństwie obywatelskim jako temacie wystaw w miejscach pamięci i centrach dokumentacji. Jednocześnie uwzględnione zostaną perspektywy bezpośredniego okresu powojennego, ruchu 1968 roku, opozycji państwowej w obszarze władzy komunistycznej aż po postimigranckie społeczności, które w indywidualny sposób domagają się władzy interpretacyjnej i współdecydowania.
Zbigniew Gluza, Fundacja Ośrodka KARTA, Warszawa
Jutta Weduwen, Aktion Sühnezeichen Friedensdienste e.V.
Dr. Julia Wohlrab, Dokumentationszentrum Nationalsozialismus, Freiburg
Hanna Lehun, Arolsen Archives, Bad Arolsen
Anna Krenz, Kollektiv Dziewuchy, Berlin
14:30-14:45: Przerwa na kawę
14:45-16:15: Panel III – Pokolenia, narracje i tożsamości: sowieckie obozy jako miejsca pamięci po 1990 roku.
Trzeci panel skupia się na pokoleniach, narracjach i tożsamościach i bada, jak różne pokolenia nadają perspektywy tematowi sowieckich internowań po 1945 roku. Jakie wyzwania pojawiły się po zakończeniu II wojny światowej? Jakie wyzwania pojawiły się w związku z tematem ofiar sowieckiej tyranii po 1989/90 roku i upadku komunizmu w Europie Środkowo-Wschodniej?
Dr. hab Bogusław Kopka, Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej, Kraków
Katharina Bergmann-Pfleger, Ludwig Boltzmann Institut für Kriegsfolgenforschung, Graz
Evita Feldentale, Latvijas Okupācijas muzejs, Riga
Dr. Elke Stadelmann-Wenz, Gedenkstätte Hohenschönhausen, Berlin
Dr. Petra Haustein, Stiftung Brandenburgische Gedenkstätten
16:15-16:30: Przerwa na kawę
16.30 – 18.30: World Café – Warsztat AI i pamięć
Sztuczna inteligencja jest świadomie wykorzystywana i stosowana w muzeach i miejscach pamięci, ale istnieją też pułapki. Prelegenci podadzą przykłady ze swojej codziennej pracy. W formacie World Café zostaną omówione zarówno szanse i możliwości, jak i przeszkody i ryzyka związane z korzystaniem ze sztucznej inteligencji oraz obchodzeniem się z materiałami wizualnymi, dokumentami i obiektami.
Paweł Sawicki, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, Oświęcim
Dr. Ulrich Mählert, Bundesstiftung Aufarbeitung
Michael Gordon, Filmuniversität Babelsberg
Konrad Wolf, Potsdam
dr Marcin Wilkowski, Uniwersytet Warszawski
Konstantin Schönfelder, Zentrum verantwortungsbewusste Digitalisierung, Darmstadt
Prof. Dr. Renana Keydar, Hebrew University
19:00: Kolacja
Wieczorem: Czas wolny na rozmowy
Piątek, 10 kwietnia 2026
8:00: Śniadanie
9:00-10:30: Panel IV – Perspektywa transnarodowa
Czwarty panel oferuje transnarodową perspektywę na kultury pamięci. Ma zostać omówione, jak różna jest pamięć o II wojnie światowej i okresie powojennym w Europie Zachodniej i Wschodniej do dziś. Debaty na temat 23 sierpnia jako europejskiego dnia pamięci, historii czy polityki pamięci i ich specyficznego kształtowania znajdą się w centrum dyskusji.
Bas Kortholt, Westerbork
Oliver Gaida und Laura Stöbener, Stiftung Denkmal für die ermordeten Juden Europas
Dr. Anette Homlong-Storeide, Stiftelsen Falstadsenteret, Ekne
Dr. Maria Kaminska, Palmiry Muzeum Warszawa
Simina Badica, Haus der Europäischen Geschichte, Bruxelles
Od 11:00: Wycieczka: Zamek Książ i Palmiarnia – Zamek Fürstenstein jako miejsce pamięci: tunele, nazistowska praca przymusowa i projekt Riese
Adam Kerpel-Fronius, Stiftung Denkmal für die ermordeten Juden Europas
Sobota, 11 kwietnia 2026
9:30-11:00: Panel V – Przyszłość pamięci
Panel podejmuje temat, jak zmiany geopolityczne w Europie i wojna napastnicza Rosji na Ukrainie zmieniają kulturę pamięci i stawiają przed miejscami pamięci nowe szanse i wyzwania. Jak może wyglądać przyszłość pamięci w Europie? Jakie są ważne pytania dla europejskich kultur pamięci w teraźniejszości? I czego miejsca pamięci i miejsca historyczne mogą się od siebie nawzajem nauczyć?
Nicolas Moll, Memory Lab, Sarajevo
Irina Radchenko, Holoaust Remembrance Center, Dnipro
Marius Peculius, Fort IX, Kaunas
Alla Stashekvich, Belarusian Institute of Heritage, Warzawa
Lena Casiez, Camp des Milles, Aix-en-Provence
11:30: Wyjazd (autobus do Berlina)
