Zamek w Malborku ma prawdopodobnie najdłuższą historię odbudowy na kontynencie europejskim. Rozpoczęła się ona w 1817 roku w romantycznym stylu, następnie była prowadzona pod kierownictwem naukowym Conrada Steinbrechta i Bernhardta Schmida, a po zniszczeniu zamku podczas II wojny światowej została wznowiona w 1961 roku. Zakończyła się w 2018 roku wraz z odbudową kościoła zamkowego z zewnętrzną figurą Matki Boskiej. Podczas gdy pruska odbudowa została omówiona w wielu tekstach naukowych, powojenna odbudowa stała się przedmiotem badań i refleksji naukowej dopiero w ostatnim czasie. W centrum uwagi znajduje się pytanie, w jakim stopniu powtórzono rozwiązania z przedwojennej przebudowy, a w jakim stopniu od nich odstąpiono, na przykład w celu usunięcia neogotyckich elementów dekoracyjnych i podkreślenia oryginalnych elementów z okresu panowania zakonu krzyżackiego. Czy miała miejsce świadoma lub nieświadoma „polonizacja” Zamku Mariańskiego, np. poprzez podkreślenie 300-letniej przynależności do Rzeczypospolitej Obojga Narodów? I wreszcie: w jaki sposób budynek, który jak żaden inny uosabiał antypolski nacjonalizm wilhelmiński lub narodowosocjalistyczny, został przekształcony w jedną z najważniejszych atrakcji turystycznych Polski?
Kwestia ścisłej rekonstrukcji zgodnie z wynikami badań budowlanych pojawia się również w przypadku rezydencji wielkich książąt w Wilnie, tzw. Zamku Dolnego. Został on rozebrany w latach 1799-1803 i znany jest jedynie z nielicznych zachowanych źródeł obrazowych. W latach 2002-2009 rezydencja została odbudowana. Wzorem dla rekonstrukcji były, oprócz rysunków Franciszka Smuglewicza, analogiczne renesansowe i barokowe budowle Polski i Litwy – zamek na Wawelu i w Niepołomicach, alumnat w Wilnie czy pałac Radziwiłłów. Pytanie, które nasuwa się – również w kontekście porównania z Malborkiem – brzmi, czy tak zwane muzeum pałacu wielkich książąt Wielkiego Księstwa Litewskiego zyskało nową definicję swojego znaczenia semantycznego i stało się doskonałym przykładem narodowego litewskiego rozumienia historii, które miejscami różni się od etosu wielonarodowej Rzeczypospolitej polsko-litewskiej.
Prof. Dr. Tomasz Torbus jest ekspertem w dziedzinie historii sztuki, specjalizującym się w architekturze średniowiecznej, rezydencjach Jagiellonów i architekturze publicznej barokowego manieryzmu. Studiował w Warszawie, a następnie kontynuował naukę w Niemczech, gdzie uzyskał tytuł doktora i habilitację. Jest autorem wielu popularnych i naukowych publikacji. W swojej pracy „Rekonstrukcje, dekonstrukcje, (nad)interpretacje”, opublikowanej w 2019 roku, zajmuje się między innymi zamkiem w Malborku i zamkiem dolnym w Wilnie. Od 2010 roku jest profesorem nadzwyczajnym, a w latach 2012–2016 był dyrektorem Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Gdańskiego.
Klaus Zernack Colloquium 2025
(Ponowne) odbudowanie historycznych hipotek
Kolloquium im. Klausa Zernacka organizowane przez Centrum Badań Historycznych Polskiej Akademii Nauk w Berlinie odbędzie się w tym roku jako wydarzenie współorganizowane z Domem Polsko-Niemieckim.
